WSPÓLNA PŁASZCZYZNA KONCEPCJI

Obie koncepcje miały wspólną płaszczyznę w tłumaczeniu zmian, his­torycznych zjawiskami psychicznymi, które tworzą podłoże zarówno kryzysów dziejowych, jak aktywności wybitnych osobistości i ich wpływu na społeczeństwo. Koncepcja psychicz­nego podłoża dziejów była jednak zbyt krucha, mogła sprzyjać powstaniu trudnych do spraw­dzenia interpretacji i wprowadzała do wyjaś­nień historycznych element dowolności. Była to istotna słabość pomysłów Burckhardta. W podobnym stylu, ale w odmiennym kie­runku rozwijał swą refleksję wybitny i szeroko znany filozof włoski Benedetto Croce. Nawią­zał  do Nauki nowej Vica, którego wydobył z zapomnienia, wskazując oryginalność jego refleksji nad historią i rozwojem kultury. Croce przywrócił Vica nie tylko kulturze włoskiej, ale również europejskiej filozofii.

NOWE WARTOŚCI

Projektodawcą nowych wartości może być tyl­ko silna indywidualność. W tym właśnie uwy- j puklaniu twórczej roli wybitnej jednostki wi­dać u Burckhardta echa heroizmu historycz­nego.Kryzys dziejowy i działalność wielkiej jed­nostki to dla Burckhardta zjawiska nieodłączne. Społeczność uważał za niezbędny surowiec dziejów; bez oddziaływania na nią nawet wy­bitna jednostka nic nie znaczy, ale żadna zbio­rowość nie jest czynnikiem twórczym, inicjującym przyszły rozwój. W myśli Burckhardta poszukiwanie obiektywnego mechanizmu dzie­jów wyrażone w koncepcji kryzysu występo­wało obok motywu heroistycznego: uzależnienia historii od inicjatywy wybitnych, charyzma­tycznych jednostek.

SKIEROWANIE ENERGII

Jej energia kieruje się na poszukiwanie czegoś oryginalnego. Same cechy psychiczne nie przesądzają jeszcze o wielkości, mierzyć ją bowiem należy — zdaniem Burckhardta — wpływem jednostki na zbiorowość. Jej wielkość można więc ocenić tylko retrospektywnie, bio­rąc pod uwagę trwałość i rozmiar jej wpływu na rozwój kultury i życie zbiorowe. Wielkość ujawnia się najlepiej w przeprowadzeniu na­rodu z jednego stanu politycznego i kultural­nego w stan inny, oparty na nowych wartoś­ciach. Niemałą rolę w kryzysie spełnia, jak wiemy, znużenie i dążność do zmiany. W cza­sach kryzysu pojawia się zwykle wielu przy­wódców, ale tylko niektórych można nazwać wielkimi, tylko tych, którzy umieją narzucić : zbiorowości nowy sposób życia, utrwalić go i ustabilizować, czyli są obdarzone charyzmą.

PRZECIĘTNI LUDZIE

Ludzie przeciętni, stanowiący większość, nie są do tego zdolni. Mogą tego dokonać tylko jed­nostki wybitne i od ich działalności uzależniał Burckhardt rozwój dziejów. Ich pojawienie się uważał za warunek sine qua non zmian społecz­nych. O wybitności jednostki decyduje zarówno jej funkcja historyczna’, jak właściwości psy­chiczne. Splot dwu okoliczności: pojawienie się indywidualności o swoistych cechach psychicz­nych, obdarzonej charyzmą i sprzyjające jej działaniu warunki — rodzi fenomen osobistości historycznej. Jednostka wybitna winna, zda­niem Burckhardta, mieć psychiczne dyspozycje (siłę woli, stanowczość, władczość) do sprawo­wania władzy i dominowania nad innymi. Mniej istotne wydawały mu się walory intelek­tualne.

POMNIEJSZONA ROLA ZJAWISK

Pomniejszał rolę zjawisk społecznych w kryzysie, podnosząc znaczenie przeżyć psychicznych ujmowanych autonomicznie, w oderwaniu od środowiska społecznego. Postawy krytyczne świadczące o kryzysie nie są skutkiem tego, że system spo­łeczny przestaje spełniać swe funkcje. Przy­czyna tkwi w tym, że przestaje być atrakcyj­ny, nie dostarcza już bodźców dla nowych wra­żeń, okazuje się przeszkodą w poszukiwaniu przez ludzi coraz to czegoś nowego. Pęd do zmiany, jako naturalna ludzka potrzeba nie wymagająca żadnych dalszych objaśnień ani uzasadnień — oto odpowiedź Burckhardta w kwestii źródeł kryzysów historycznych. Przyjmując, że rozwój dziejów odbywa się wskutek periodycznych kryzysów, sądził BurcKhardt, że zależy on od zdolności odrzuca­nia urządzeń dawnych i projektowania nowych.

PSYCHICZNE ASPEKTY KRYZYSU

Przyroda jest w oczach Burckhardta znacznie bardziej stabilna i opor­na na przemiany, podczas gdy istotną treść dziejów stanowi skłonność do przeobrażeń, gdyż dzieje są wytworem świadomych, aktywnych ludzi. Kataklizmy przyrodnicze (np. trzęsienia ziemi) pochodzą z zewnątrz, z naturalnego śro­dowiska. Kryzysy historyczne natomiast są wy­wołane „słabościami wewnętrznymi”, przeży­ciem się dawnych urządzeń i zniechęceniem do nich. Burckhardt uwydatniał szczególnie wyraziś­cie psychiczne aspekty kryzysu. Jego najgłęb­sze, nieusuwalne źródło widział we właściwej psychice człowieka potrzebie zmiany swego oioczenia i samego siebie. Psychika ludzka była dla Burckhardta rzeczywistością ostateczną, w poznaniu nieprzekraczalną.